Van appelpers naar cultus - Mörk Borg en de art-punk-rpg

Zweden, 2018. Pelle Nilsson staat in de rij bij de appelpers, met een lading appels die tot sap moet worden geperst. Het is druk. Zo druk dat hij, naar eigen zeggen, acht uur moet wachten. Hij gebruikt die uren om iets anders te persen: een rollenspel over het einde van de wereld.

Twee jaar later wint dat spel de prijs voor het rollenspelproduct van het jaar. Niet omdat het de elegantste regels had, maar omdat het eruitzag als niets anders op de plank. Dit is het verhaal van Mörk Borg, en van het idee dat een spelboek zelf het spel kan zijn.

Een zine voor onszelf

Nilsson werkte niet alleen. Met grafisch ontwerper Johan Nohr had hij eerder Barkhäxan gemaakt, een folkhorrorrollenspel dat alleen in het Zweeds verscheen. Ze merkten dat ze goed samenwerkten: snel, zonder stress, en zonder op te houden voordat iets af was.

De ambitie was klein. Ze wilden een gaaf zine drukken, vooral voor zichzelf, met de belofte om regels te breken en precies te doen wat ze wilden. Nilsson had een paar pagina's met basisregels en klassen. De inspiratie kwam, vertelde hij later, meer uit doe-het-zelf-punkzines dan uit andere rollenspellen. En natuurlijk uit metal: sludge, doom en black.

Het bijzondere zat in de werkwijze. Tekst en beeld groeiden samen, spread voor spread. Er was geen manuscript dat achteraf werd opgemaakt. Elke dubbele pagina werd als één geheel gebouwd, met schreeuwende letters, inktvlekken en kleur die van het papier afspat. Nohr maakte het boek bewust lastig leesbaar, alsof het een vervloekt geschrift is dat zich tegen je verzet. Hoe dat aan tafel voelt, met een doomplaat op de achtergrond, beschrijven we in ons stuk over de muziek van Mörk Borg. Hier gaat het om iets anders: dat de opmaak zelf een spelregel werd.

Van zine naar prijzenkast

Het zine groeide. Uiteindelijk paste het beter als hardcover, en toen Nilsson en Nohr tekenden bij een uitgever, testten ze het potentieel met een Kickstarter. Al voordat het boek uit was, maakten de eerste backers er eigen materiaal voor. Die uitgever was Free League, de Zweedse uitgeverij waarvan we de opkomst volgen in Van Drakar naar Dragonbane. Mörk Borg werd de eerste titel van een nieuw sublabel, Free League Workshop, bedoeld voor spellen die buiten de eigen studio waren ontworpen. Op 25 februari 2020 lag het in de winkel.

Een paar weken later ging de wereld op slot. Een spel over de laatste dagen verscheen precies toen veel mensen thuis zaten en online gingen spelen. Bij de ENnie Awards, die dat jaar via een livestream werden uitgereikt, won Mörk Borg goud voor Product of the Year, Best Writing en Best Layout and Design, plus zilver voor Best Game. Het goud bij Best Game ging die avond naar ALIEN, ook van Free League. En het zilver bij Product of the Year ging naar een heel ander klein wonder: Thousand Year Old Vampire.

De cultus

Wat Mörk Borg werkelijk veranderde, stond niet in de regels maar in de licentie. Nilsson en Nohr stelden een derdepartijlicentie op: iedereen mocht onder een paar eenvoudige voorwaarden eigen materiaal voor Mörk Borg maken en verkopen. Het deed denken aan de vrijgevigheid uit Van geschenk naar gevecht, maar dan op de schaal van een punkcollectief.

De makers bouwden er zelf een thuis omheen: MÖRK BORG CULT, waar spelers hun klassen, monsters en avonturen insturen. Het beste daarvan verscheen gratis online en daarna gedrukt, in zines. De eerste, Feretory, won in 2021 zelf een gouden ENnie voor het beste supplement. De Kickstarter voor de tweede, Heretic, haalde in januari 2021 zijn doel binnen zeven minuten.

Toen kwam de vloed. In oktober 2021 waren er al bijna duizend titels onder de licentie verschenen, en daar kwamen complete spellen uit voort. Luke Stratton, een maker van piratenkaarten die online bekendstaat als Limithron, schreef Pirate Borg, haalde er in 2022 geld voor op via Kickstarter en zag het daarna door Free League uitgebracht worden. Nohr zelf maakte met schrijver Christian Sahlén Cy_Borg, dat het geluid van doom verruilde voor noise, industrial en ondergrondse hiphop. En kleinere makers brachten spellen als Kinless, een solospel over een eenzame Viking in dezelfde grimmige toon.

Mörk Borg was daarmee geen los spel meer, maar een stijl. Op de kaft heette het al een artpunk RPG. Dat woord bleef plakken, en ging een hoek van de hobby aanduiden.

Waar het schuurt

Eerlijk is eerlijk: het art-punkverhaal heeft rafels. Een boek dat bewust moeilijk leesbaar is, is ook gewoon moeilijk leesbaar. Wie slechtziend of dyslectisch is, of midden in een gevecht snel een regel wil opzoeken, heeft het zwaar. Veelzeggend genoeg bestaat er inmiddels een gratis Bare Bones Edition: dezelfde regels als platte tekst, zonder het lawaai.

Daarnaast werd de stijl een sjabloon. Na Mörk Borg kreeg een hele plank aan spellen een schedel, een felle steunkleur en een naam op -borg. Sommige daarvan zijn prachtig. Andere lenen de verpakking zonder de vondst eronder. En er zit een ironie in het punkverhaal zelf: een spel dat begon als zelfgedrukt zine, ligt nu als luxe hardcover in de winkel. Die spanning tussen een bescheiden belofte en een dure uitvoering kennen we ook uit Van kopieerapparaat naar winkelplank.

Wat er uit de pers kwam

Vandaag staat Mörk Borg in onze Metal & Doom-hoek, naast zijn kinderen. Hoe de toon van de ondergang ooit in fantasy terechtkwam, lees je in Van beroep naar graf. Wat Mörk Borg toevoegde, was dat je die toon op elke pagina mocht zien.

Een personage, een scène of een spel wordt echt door één concreet detail en één verlangen. Bij Mörk Borg was het verlangen klein: een gaaf zine, voor onszelf. Het detail was de spread, de dubbele pagina waarop tekst en beeld niet meer van elkaar te scheiden waren. Alles daarna, de prijzen, de cultus en de duizend nagemaakte schedels, kwam daaruit voort.

Zoals sap uit een appel. Je zet een rij ruwe vruchten klaar, je wacht acht uur, en wat eruit komt smaakt nergens anders naar.