Waar folklore en de speeltafel samenkomen - de kunst van Vaesen

Sla het boek open en het eerste wat je treft is niet een regel, maar een gezicht. Een wezen dat je aankijkt vanaf de bladzijde, half mens, half iets ouders, getekend met een precisie die het echter maakt dan je lief is. Dit is geen monster uit een handleiding. Dit is iets wat altijd al in het bos stond, en dat nu pas even naar je opkijkt.

Er bestaat een rollenspel dat begon bij precies zulke tekeningen. Het heet Vaesen, en het groeide niet uit een verhaal of een regelsysteem, maar uit een prentenboek.

Een boek vol wezens

Het begint bij de Zweedse illustrator en schrijver Johan Egerkrans. Hij maakte een geïllustreerd boek over de wezens uit de Scandinavische folklore, vaesen genaamd, waarin trollen, kerkgrims, nissen en watergeesten geen fantasymonsters zijn maar bewoners van het landschap. Egerkrans tekende ze niet als vijanden, maar als iets wat er altijd al was: oud, geworteld, en verbonden met een plek. Zijn folklore-boeken presenteerden die wezens als een levend deel van het land, niet als griezels om te verslaan.

Uitgeverij Free League zag daar een wereld in. Schrijver Nils Hintze, ook bekend van Tales from the Loop, bouwde er een spel omheen, en in 2020 verscheen Vaesen: Nordic Horror Roleplaying. Het bijzondere is dat de kunst niet ter illustratie kwam nadat het spel bestond. De kunst was er eerst. Het spel is eromheen gegroeid.

Wat de tekeningen en het spel delen

Onder de beelden zit een idee dat het hele spel draagt. Egerkrans' wezens zijn niet eng omdat ze kwaadaardig zijn, maar omdat ze een reden hebben. Ze horen bij een beek, een kerkhof, een woud, en ze worden gevaarlijk wanneer de mens hun plek verstoort. Dat is precies de motor van Vaesen. Je speelt geen jager die monsters neerlegt, maar een lid van een genootschap dat de wezens probeert te begrijpen. Kogels en messen halen niets uit. Om een vaesen te verdrijven moet je weten wat het is, waar het vandaan komt, en waarom het boos is.

Het spel speelt zich af in de Mythic North, een alternatief negentiende-eeuws Scandinavië waar de industrie oprukt en de spoorlijnen zich uitspreiden. De oude wereld verdwijnt, en juist daarom worden de wezens gevaarlijk: ze verzetten zich tegen de verandering. Dat wrange gevoel, van een wereld die iets verliest terwijl ze vooruitgaat, komt recht uit de sfeer van Egerkrans' platen. De tekeningen zijn niet mooi ondanks de dreiging. Ze zijn mooi erdoor.

De regels versterken dat. Vaesen draait op de Year Zero Engine van Free League, met een dobbelpoel van zeszijdige stenen, en legt de nadruk op onderzoek in plaats van gevecht. Je verzamelt aanwijzingen, je zoekt de zwakke plek, en zelfs als je wint, houd je er littekens aan over. Het is horror die je niet overwint, maar begrijpt.

Waar het wringt

Eerlijk is eerlijk: de kracht van Vaesen is ook zijn zwakte. De kunst is zo bepalend dat het spel er soms onder gebukt gaat. Wie het originele folklore-boek van Egerkrans al bezit, ziet in het regelboek precies dezelfde platen terug, en dezelfde beelden keren op de kaarten en het scherm telkens weer terug. Er is veel moois, maar het is niet altijd nieuw moois.

En het spel is minder makkelijk te leiden dan de heldere vormgeving doet vermoeden. Een goed mysterie opzetten vraagt voorbereiding, en het onderzoekende ritme past niet bij elke groep. Wie houdt van snelle actie en duidelijke vijanden, zal hier ongeduldig worden. Vaesen vraagt geduld, en een tafel die bereid is te luisteren naar wat een wezen eigenlijk wil.

Voor wie dit zou moeten proberen

Als je ooit lang naar een tekening hebt gekeken en je afvroeg wat voor verhaal erachter zat, dan snap je Vaesen al. Waar het openingsstuk van deze serie het onbekende koud en gezichtsloos maakte, en het tweede de wereld liet vergaan in herrie, doet Vaesen iets zachters en misschien wel engers: het geeft het monster een gezicht, een plek, en een reden. Sla het boek open, kijk het wezen aan, en ontdek wie er eerst was.

De wezens waren er altijd al. Jij bent alleen de eerste in lange tijd die ze echt ziet.

Waar Vaesen je vraagt het wezen te begrijpen, vraagt een ander spel alleen dat je het overleeft: waar sciencefictionhorror en de speeltafel samenkomen.