Van rode doos naar starterset - de geschiedenis van de beginnersdoos

Je bent een strijder zonder naam. Met een fakkel in je hand sta je bij de ingang van een grot, op zoek naar een tovenaar die Bargle heet. Onderweg ontmoet je Aleena, een clerica die je wonden geneest en een stuk met je oploopt. Een paar bladzijden later is ze dood. Bargle heeft haar vermoord.

Je speelt nog geen tien minuten en je hebt al iemand verloren. Zo begon het voor heel veel spelers: alleen, met een boekje op schoot, in een rode doos uit 1983.

Een doos om het spel heen

Het eerste Dungeons & Dragons uit 1974 was geen beginnersspel. Het waren drie dunne boekjes die ervan uitgingen dat je al wist wat een wargame was, zoals we vertelden in Van leger naar held. Wie dat niet wist, stond met lege handen.

In 1977 vroeg TSR daarom aan buitenstaander J. Eric Holmes om een instapversie te schrijven. Het werd de Basic Set: een doos met een regelboekje van 48 pagina's en een set veelvlakkige dobbelstenen. Het was de eerste keer dat de dobbelstenen gewoon in de doos zaten, een verhaal dat we volgden in Van klaslokaal naar kerker. Latere drukken kregen er een avontuur bij, en uiteindelijk werd dat Keep on the Borderlands: een burcht aan de rand van de wildernis, met daarachter de Caves of Chaos.

Dat de dobbelstenen erbij hoorden, was niet altijd vanzelfsprekend. In 1979 had TSR een tekort, en een deel van de dozen kreeg toen vellen karton met genummerde fiches om uit te knippen, plus een bon om alsnog dobbelstenen te bestellen.

De rode doos

In 1983 schreef Frank Mentzer de instapdoos opnieuw, en deze keer werd hij rood. Op de kaft van Larry Elmore staat een strijder tegenover een rode draak. In de doos zaten twee boekjes, dobbelstenen en een waskrijtje om de cijfers op die dobbelstenen in te kleuren.

Het bijzondere zat in het eerste boekje. Dat was niet bedoeld om te lezen, maar om te spelen. Je kreeg een personage, een grot en een reeks keuzes, en terwijl je die maakte, leerde je de regels: hoe je een goblin bevecht, wat een reddingsworp is, waarom je beter niet zomaar een deur intrapt. Pas daarna kwam het boekje voor de spelleider, met een eerste avontuur voor een hele groep.

De doos werd het begin van een reeks van vijf: Basic, Expert, Companion, Master en Immortals, van het eerste level tot voorbij het zesendertigste. Hij verkocht miljoenen keren en werd in een hele rij talen vertaald, ook in het Nederlands, als de Basis-Set. Nederland had toen overigens al een eigen rollenspel gehad, zoals je leest in Van donkere kamer naar speldoos.

Van rode doos naar starterset

Wat Mentzer bedacht, ging nooit meer weg. Toen Wizards of the Coast in 2010 een nieuwe instaplijn uitbracht, kreeg die bewust weer het ontwerp van de rode doos. En tegenwoordig heeft bijna elk groot spel zijn eigen beginnersdoos.

Free League maakt ze voor Alien, Vaesen, Blade Runner en The Lord of the Rings. Dragonbane stopt het complete spel in één doos, inclusief een kaart en kartonnen figuren. Mothership werd na zijn zinejaren een doos vol boekjes, en ook de Daggerheart Core Set en de Pirate Borg Starter Set zijn dozen die je opent en meteen gebruikt.

En in 2025 keerde D&D zelf terug naar het begin. De nieuwe starterset Heroes of the Borderlands speelt zich af rond dezelfde burcht en dezelfde grotten als het avontuur uit de oude Basic Set. Bijna vijftig jaar later staat de Keep on the Borderlands weer in een doos.

Waar het schuurt

Eerlijk is eerlijk: de beginnersdoos is altijd ook een verkoopmiddel geweest. De rode doos nam je mee tot het derde level, en daarna had je de volgende doos nodig. Het eerste avontuur zat in de doos; voor het vervolg moest je opnieuw naar de winkel. De doos rammelde ook achter de schermen. Dave Arneson, medebedenker van D&D, spande al vroeg een zaak aan omdat hij alleen royalty's kreeg over het regelboekje in de Basic Set, en niet over de prijs van de hele doos.

Moderne startersets hebben hun eigen spanning. Veel ervan geven je kant-en-klare personages en een vast avontuur, zodat je wel leert spelen maar niet leert bouwen. En hoe meer kaarten, fiches en speelborden er in de doos gaan, hoe meer de grens met een bordspel vervaagt. Wizards of the Coast noemt Heroes of the Borderlands in zijn eigen productbeschrijving zelfs een bordspel.

En dan Aleena. Ze werd een icoon, maar vooral als iets om naar te kijken en om te verliezen: een vrouw die bestaat zodat jij een reden hebt om wraak te nemen. Dat is een patroon dat de hobby pas veel later is gaan bevragen.

Wat er in de doos zat

Toch blijft de kern overeind. Een goede beginnersdoos verkoopt je geen regels, maar een eerste avond. Hij zegt: open mij, en je speelt vanavond. Wie nu twijfelt welke doos past, vindt ze bij elkaar in onze startersets, en wat je die eerste avond kunt verwachten, lees je in onze gids voor je eerste sessie.

Een spel wordt echt door één concreet detail en één verlangen. Voor een hele generatie was dat detail een clerica in een grot, en het verlangen simpel: Bargle vinden. Ze hebben hem allemaal gezocht. En ergens onderweg, zonder het te merken, hadden ze leren rollenspelen.