Van End Times naar Old World - hoe de wereld van Warhammer stierf en terugkwam

Maart 2015. Een speler slaat een dik boek dicht met op de rug één naam: Archaon. Het is het vijfde en laatste deel van een serie die The End Times heet, en hij heeft net gelezen hoe de wereld waarin hij twintig jaar lang legers heeft geschilderd, ophoudt te bestaan. Geen cliffhanger, geen ontsnapping. De wereld wordt opgeslokt door het kwaad, en daarna is het stil.

Vier maanden lang zegt de uitgever niets. Dan, in juli 2015, verschijnen er vier bladzijden gratis regels op de website. Het spel heeft een nieuwe naam, een nieuwe wereld en een nieuwe toon. Een van de helden mag zijn mislukte worpen opnieuw gooien als jij een grotere snor hebt dan je tegenstander.

Ergens in een achtertuin zet een man een camera neer en steekt zijn leger in brand.

Wat Warhammer eigenlijk was

Voor wie het alleen kent als een woord op een doos: Warhammer Fantasy Battle was geen rollenspel, maar een wargame. Twee spelers zetten elk een leger van geschilderde miniaturen op een tafel, orks tegen ridders, dwergen tegen vampiers, en vechten een veldslag uit met meetlint en dobbelstenen. Het spel kwam in 1983 uit bij het Britse Games Workshop, bedacht door Bryan Ansell, Richard Halliwell en Rick Priestley, en de wereld die eromheen werd geschreven kreeg al snel een naam: de Oude Wereld. Een scheef spiegelbeeld van Europa rond 1500, met een keizerrijk dat op Duitsland lijkt, een ridderland dat op Frankrijk lijkt, en overal de dreiging van Chaos: vier kwaadaardige goden die mensen van binnenuit bederven.

Die wereld bleek groter dan het spel. In 1986 werd ze de grond voor Warhammer Fantasy Roleplay, het rollenspel waarin je geen generaal bent maar een rattenvanger met een kleine, valse hond. Veertig jaar lang groeiden wargame en rollenspel naast elkaar op, in dezelfde steden, met dezelfde kaart aan de muur.

Dertig jaar na de start had het wargame een probleem dat niets met verhalen te maken had. Een leger was inmiddels honderden figuren groot, en wie wilde meedoen, was maanden aan schilderen en honderden euro's verder. Ondertussen verkocht Games Workshops andere spel, het sciencefictionspel Warhammer 40.000, in veel Amerikaanse winkels meer dan tien keer zoveel. Games Workshop is in de kern een miniaturenbedrijf. Een spel dat geen figuurtjes verkoopt, verdwijnt; dat was eerder al met Blood Bowl en Mordheim gebeurd.

Een wereld in vijf dozen

In plaats van een nieuwe editie kwam er een einde. Tussen augustus 2014 en maart 2015 verschenen vijf dikke dozen, samen The End Times. Elke doos vertelde een stuk van het verhaal en bracht nieuwe figuren mee, en elk deel sloopte iets dat de spelers dachten te kennen: steden vielen, helden stierven, de doden stonden op. In het laatste boek probeert een handvol overgebleven helden de scheur te dichten waardoor Chaos de wereld binnenstroomt. Het ritueel wordt gesaboteerd door een vampier, en de wereld wordt uit elkaar getrokken.

Wat ervoor in de plaats kwam, heette Age of Sigmar. De Oude Wereld was vervangen door acht zwevende magische rijken, de Mortal Realms, zonder kaart en zonder geschiedenis. De regels pasten op vier bladzijden en waren gratis. Puntenwaarden, het systeem waarmee twee spelers controleren of hun legers even sterk zijn, waren geschrapt: je zette gewoon neer wat je eerlijk vond. En de bases, de plaatjes waarop elk figuurtje staat, waren niet langer vierkant maar rond.

Dat klinkt als een detail, maar het was het hart van de zaak. Vierkante bases schuiven tegen elkaar aan tot regimenten: blokken soldaten die als één geheel bewegen, zoals echte legers rond 1500. Ronde bases doen dat niet. Je figuren worden een losse groep helden, en het spel wordt een ander spel. Ook de namen gingen op de schop. Orks werden Orruks, elfen werden Aelves, omdat je een verzonnen woord als merk kunt vastleggen en een gewoon woord niet.

Wat het tegen zich kreeg

De reactie was heftiger dan het bedrijf had voorzien. Spelers filmden hoe ze hun legers verbrandden. Recensenten lachten om de snorregel. Een deel van de hobby stapte over naar Kings of War, een concurrerend wargame dat razendsnel regels uitbracht waarmee je je oude Warhammer-leger gewoon kon blijven gebruiken. Pas in 2016, toen een handboek met puntenwaarden en toernooiregels verscheen, begon Age of Sigmar een eigen publiek te vinden.

Maar de Oude Wereld zelf had het bedrijf nog niet gevraagd of ze dood mocht.

In oktober 2015, drie maanden na het einde, verscheen Vermintide, een computerspel over een stad in het keizerrijk die onder de voet wordt gelopen door rattenmensen. In mei 2016 volgde Total War: Warhammer, een strategiespel van de makers van Total War, met precies de kaart die Games Workshop net had weggegooid. Miljoenen mensen die nog nooit een miniatuur hadden vastgehouden, leerden nu de hoofdstad van het keizerrijk kennen, en de dwergenburchten in de bergen, en de naam van het ridderland.

Het rollenspel deed de rest. In 2017 kondigde Games Workshop samen met de Ierse uitgeverij Cubicle 7 een vierde editie van Warhammer Fantasy Roleplay aan, die in 2018 verscheen. Hier werd de Oude Wereld niet herinnerd maar bewoond: dezelfde modderige straten, dezelfde beroepen, en de beroemde campagne The Enemy Within, over een samenzwering in het hart van het keizerrijk, opnieuw uitgegeven. Een jaar eerder had een ander rollenspel, Zweihänder, al laten zien dat spelers bereid waren te betalen voor de sfeer van Warhammer, ook als de naam en de plaatsnamen eraf waren gevijld.

In november 2019 plaatste Games Workshop een foto zonder uitleg: één vierkante base, met één regel eronder. Alles komt terug, zelfs vierkanten. Warhammer: The Old World verscheen in januari 2024, geen nieuwe editie maar een prequel, gezet zo'n twee eeuwen voor de tijd die iedereen kende. Het keizerrijk heeft dan niet één keizer maar drie die elkaar betwisten, en de grote oorlog tegen Chaos moet nog beginnen.

Diezelfde maand kondigde Cubicle 7 een rollenspel aan voor precies dat tijdvak. Warhammer: the Old World Roleplaying Game verscheen in juni 2025 digitaal en begin 2026 op papier, en schoof op DriveThruRPG, de grootste winkel voor digitale rollenspellen, direct naar de eerste plaats, boven Daggerheart. Een wereld die in 2015 officieel was opgehouden te bestaan, stond tien jaar later bovenaan de hitlijst.

De rommelige kant

Het is verleidelijk om dit als een overwinning van de fans te lezen, maar zo simpel is het niet. Games Workshop heeft nooit gezegd dat het een fout was. Age of Sigmar is een gezond spel met een eigen publiek, en de Mortal Realms blijven bestaan. The End Times is nog altijd officieel: The Old World speelt zich af in een wereld waarvan iedereen aan tafel weet dat ze over twee eeuwen vergaat. Het bedrijf dat de wereld om zakelijke redenen opblies, bracht haar om zakelijke redenen terug. Nostalgie verkoopt ook figuurtjes.

Ook de keuze voor het tijdvak is niet alleen romantisch. De jaren waarin Warhammer Fantasy Roleplay speelt, zijn in veertig jaar tot op de straatsteen beschreven; wie daar een stad verzint, krijgt mail van een lezer die weet dat die stad niet bestaat. Tweehonderd jaar eerder is de kaart leeg. Een spelleider mag zelf bepalen wie de burgemeester van de havenstad is waar het nieuwe spel begint. Dat is vrijheid voor de speler en ruimte voor de uitgever, en beide zijn waar.

En in oktober 2025 kondigde Cubicle 7 bovendien een vijfde editie van Warhammer Fantasy Roleplay aan voor 2026, het veertigste jaar van dat spel. Er staan nu twee Warhammer-rollenspellen naast elkaar in dezelfde wereld, met twee eeuwen ertussen: het ene in de bekende tijd, vlak voor de ondergang; het andere in een jongere wereld die nog niet weet wat haar te wachten staat.

Wat terugkomt

De man met het brandende leger is nooit teruggevonden. Misschien speelt hij nu Kings of War, misschien bouwt hij een nieuw leger op vierkante bases. Maar wat zijn filmpje liet zien, was niet woede over een regelboek. Het was wat er gebeurt als iemand een plek afpakt waar je jarenlang hebt gewoond.

Een wereld is niet van het bedrijf dat haar drukt. Ze is van de mensen die weten hoe de straten van de keizerlijke hoofdstad ruiken en welke herberg je beter mijdt. Die kennis bleef bestaan toen de boeken uit de schappen gingen: in computerspellen, in een rollenspel, in dozen op zolder. Het nieuwe Warhammer: the Old World Roleplaying Game begint in een havenstad in een keizerrijk zonder keizer, in een wereld die nog niet weet dat ze ten dode is opgeschreven. Dat wisten de spelers van 2015 ook niet. Ze wisten alleen waar ze thuishoorden. Wie het zelf wil zien, heeft genoeg aan de Player's Guide en de Gamemaster's Guide.

Alles komt terug. Zelfs vierkanten.