Waar taal en de speeltafel samenkomen - de tijd van Arrival

Stel je voor dat je een taal leert die zo anders is dan de jouwe, dat het niet alleen je woorden verandert, maar je hele ervaring van tijd. Dat je, terwijl je haar spreekt, het verleden en de toekomst niet langer als een lijn ziet maar als één beeld, allebei tegelijk aanwezig. Dat is de gedachte waar de film Arrival op rust, en het is een van de mooiste ideeën die sciencefiction ooit heeft aangeraakt.

Er bestaat een rollenspel dat precies dat idee op tafel legt. Het heet Xenolanguage, en het gaat niet over het verslaan van een buitenaards wezen, maar over het leren verstaan ervan.

Een verhaal waarvan je het einde al kent

Arrival verscheen in 2016, geregisseerd door Denis Villeneuve, en is gebaseerd op de novelle "Story of Your Life" van Ted Chiang. Er landen twaalf vreemde schepen op aarde, en een taalkundige, Louise, krijgt de taak de taal van de bezoekers te ontcijferen. Geen wapens, geen invasie in de gebruikelijke zin. Alleen de trage, moeizame poging om elkaar te begrijpen.

En terwijl Louise de taal leert, gebeurt er iets met haar. De heptapoden, zoals de bezoekers heten, denken niet in een lijn van oorzaak naar gevolg, maar zien tijd in één keer, van begin tot eind. Hun schrift is dan ook geen rij tekens maar een cirkel, in één beweging geschreven, alsof het einde al bekend was voordat het begon. Naarmate Louise vloeiender wordt, begint ze de wereld ook zo te zien. Ze herinnert zich de toekomst.

Onder de film ligt een echte, omstreden gedachte uit de taalkunde: de Sapir-Whorf-hypothese, het idee dat de taal die je spreekt bepaalt hoe je denkt. Chiang nam die gedachte tot haar uiterste consequentie. Wat als een taal je niet alleen anders laat denken, maar anders laat leven in de tijd?

Wat de film en het spel delen

Onder allebei ligt hetzelfde inzicht: begrip is geen knop die je indrukt, maar iets wat je verandert terwijl het gebeurt. In de film zie je dat aan Louise. In het spel voel je het zelf.

Xenolanguage is gemaakt door Thorny Games, een tweetal dat eerder Dialect maakte, een spel over hoe een taal ontstaat en sterft. In Xenolanguage speel je een team van onderzoekers dat, kort na een eerste contact, een buitenaardse taal probeert te ontcijferen. Er is geen spelleider en er is geen "gooi om te vertalen". Je bouwt de betekenis samen op, symbool voor symbool, en je legt die betekenis vast waar de anderen bij zijn. Begrip is hier de moeite zelf, gedeeld en onvolmaakt.

En net als bij de film sluipt de tijd het spel binnen. Terwijl je de taal opbouwt, bouw je ook de relaties tussen je personages op, en de herinneringen die daarbij horen. Het spel laat je, net als Louise, terugkijken op iets wat nog moet komen. Je speelt geen verhaal om te ontdekken hoe het afloopt. Je speelt een verhaal waarvan het einde er op een vreemde manier al is, en je kiest hoe je ernaartoe loopt.

Daarmee vertaalt Xenolanguage niet de plot van Arrival, maar de kern ervan: dat taal en tijd met elkaar verweven zijn, en dat werkelijk iets verstaan betekent dat je erdoor verandert.

Waar het wringt

Eerlijk is eerlijk: dit is geen spel voor elke tafel. Er wordt niet gevochten, er zijn geen dobbelstenen die je lot bepalen, en er is geen duidelijke overwinning. Wie houdt van actie, van een held die sterker wordt en een vijand die valt, zal hier weinig houvast vinden. Xenolanguage vraagt dat je gaat zitten voor de traagheid, voor het zoeken, voor het ongemak van niet meteen begrijpen.

En het is kwetsbaar werk. Omdat het spel leunt op wat jij en je medespelers samen opbouwen, staat of valt het met de bereidheid van de groep om zich eraan over te geven. Een tafel die grapt en afstand houdt, krijgt het niet aan de praat. Een tafel die durft te vertragen en te voelen, krijgt iets terug wat weinig andere spellen kunnen geven.

Voor wie dit zou moeten proberen

Als je Arrival hebt gezien en de laatste tien minuten je nog dagen bijbleven, dan snap je Xenolanguage al. Waar de eerdere afleveringen van deze serie horror, ondergang en oorlog aan tafel brachten, doet deze iets stillers en misschien wel wonderlijkers: ze maakt van taal zelf het avontuur, en van begrip de reis. Ga zitten, raak de eerste symbolen aan, en ontdek hoe het is om een verhaal te vertellen dat je al kent.

De heptapoden schreven hun taal in cirkels, omdat het einde altijd al aanwezig was. Aan tafel doe je hetzelfde: je begint, en ergens weet je al hoe het afloopt. De vraag is alleen wat je onderweg begrijpt.

Arrival vraagt om stilte en ontzag. Het volgende stuk doet precies het omgekeerde en ruilt eerbied in voor pure onzin: waar komedie en de speeltafel samenkomen.